در سفر  اخیرم به ایران و طی بازدیدی از سد خوانسار، چندین مسئله به نظرم رسید که در اینجا به خلاصه ای از آنها اشاره میکنم.:

۱-سد خوانسار در محل تماس آهک های دوره کرتاسه و شیست های دوره ژوراسیک احداث شده است. علت قرار گیری این دو دوره متفاوت زمین شناسی در کنار هم، یک گسل است که به امتداد جنوب شرقی- شمال غربی (امتداد زاگرس) در این محل ایجاد شده است و این دو دوره متفاوت از نظر سن و ساختار را درکنار هم قرار داده است. روی این گسل را واریزه ها و آبرفتهای حاصل از سیلابها و آبراهه های معتدد پوشانیده است. این گسل به نوبه خود فعال نیست و فعالیت آن منوط به فعالیت گسل بزرگ زاگرس میباشد که اگر چنانچه در نزدیکی این مکان، گسل بزرگ زاگرس فعال شود، این گسل هم فعال خواهد شد.

۲- مسئله دوم همانگونه که گفته شد آبرفتها و واریزه ها میباشند که قبلا زیر باغات و مزرعه ها بوده و در حال حاضر در کف بستر سد قرار خواهند گرفت. مشکلی که در ایجاد برخی سدها وجود دارد زهکشی سد میباشد.این امر حاصل از نوع رسوبات بستره سد ها میباشد. همانند سد ۱۵ خرداد دلیجان که هنوز هم میزان آبدزذی بالایی دارد. درحال حاضر پس از اینکه متوجه زهکشی اب از زیر سد بتوسط مسیر قنات کریسکده شده اند بستر این سد در حال کوبیده شدن و غلطک اندازی می باشد.

۳- سوم اینکه در دره های مشرف به سد هیچگونه عملیات آبخیزداری، بانکت بندی و رسوبگیری انجام نشده است. حتی در دره پنجه شیر نخاله های حاصل از برداشت سنگ در ته دره انباشته گردیده و به محض یک بارندگی شدید تمامی نخاله ها به بستر سد منتقل خواهند شد. معمولا پیش از احداث هرگونه سد ابتدا به ساکن اقدام به عملیان رسوبگیری، پرچ کوبی، بانکت بندی، لیو بندی و دیواره چینی دامنه ها میکنند.  لازم به ذکر است که سنگهای عظیم ته این دره در اثر ریزش به آنجا منتقل نشده اند. بلکه نیروی عظیم سیلاب آنها را به این مکان منتقل کرده است. لذا عدم مدیریت حوضه خسارات جبران ناپذیری را بدنبال خواهد داشت. عکس زیر.

  عدم پاکسازی و بانکت های رسوبگیر در آبراهه دره پنجه شیر (نخاله های حفاری در بالای سمت چپ عکس و انهای دره پنجه شیر بخوبی دیده میشود).  

۴- بانکت هاو رسوبگیر های قدیمی دره سنگ سفید و دره تنگه همگی فرسوده و انباشته از رسوبات میباشند که نیاز مبرم به پاکسازی و نوسازی دارند. مجددا اشاره میشود به عدم حضور مدیریت حوضه.

۵-  شایان ذکر است که در حال حاضر و قبل از به آب انداختن سد بعلت عدم عملیات اجرایی رسوبگیری و مدیریت حوضه آبخیز سد، ضخامت عظیمی از رسوب روی بستر عایق بندی شده خروجی سد را پوشانیده است.

۶- از علت مهندسی احداث دیواره سد در موقعیت کنونی اطلاعی ندارم اما میدانم که این دیواره آبهای دره تخته آبه که یکی از بزرگترین دره های کوه سیل میباشد را جمع آوری نمیکند. دیواره سد قبل از دره احداث شده است. با توجه به مشاهدات اینجانب و آمارهای بدست آمده از سیلاب سال ۶۶ این دره بیشترین و مهیبترین حجم آب را در آن روز دارا بوده است. سنگهای عظیم این دره نشانگر میزان بزرگی سیلابند. با این امر نه تنها بخش عظیمی از آبهای سیلابی را از دست خواهیم داد بلکه  امکان بروز سیلاب هم همچنان باقی است.

۷- هرچند پمپاژ آب به سد یکی از راه های تغذیه سد های بالا دست میباشد. اما این منوط به این است که در آمد حاصل از فروش آب حد اقل نیمی از انرژی مصرف شده برای پمپاژ آب را بپوشاند. انرژی ارزان قیمت برای پمپاژ کردن میخواهد.!

۸- خاکهای و سنگهای مورد استفاده برای  کوبیدن ته سد از محل تپه ها ی سرسبز اطراف تهیه میشود که ضایعات زیست محیطی اسف باری یه  این منطقه زده است. عکس زیر:

۹- واریزه های حاصل از خاکبرداری ته سد و مکان دیواره سد در محل جلوی دیواره همچون دو کوه عظیم انباشته شده است. در بهترین پیش بینی، چنانچه سیلابی از اولین دره بعد از سد ایجاد شود منجر به شستشوی این خاکریز عظیم خواهد شد و این رسوبات در مسیر رودخانه نشست خواهند کرد. عکس زیر:

 کلیه عکسها از نویسنده

۱۰- تاثیرات و پیامدهای ناشی از احداث سد پیش از منفعت دهی، آسیبهای زیست محیطی و تاثیر بر میزان آبدهی چاهها و قنوات پائین دست خواهد بود. قطعا پمپاژ پیاپی آب سرچشمه، کاهش سطح آبهای زیرزمینی پائین دست را در پی خواهد داشت. منتها باید دید پس از آبگیری سد چه میزان آبدزدی یا زهکشی زیر سد وجود دارد.

و در پایان باید گفت که مطالعه در زمینه اثرات احداث سد بر منطقه نیازمند زمان و آمارهای منابع آب میباشد که در حال حاضر این مطالعه تا به آب انداختن سد انجام شدنی نخواهد بود.

چنانچه نظر و پیشنهادی در این پست دارید حتما با من در میان بگذارید. چرا که قلبا مایل هستم انتقادی را بر این دلایلم داشته باشم تا در اصلاح آن بکوشم.

-مطالب بالا  بی رابطه با پست" مهمترین علل رایج در تخریب سدهای خاکی" از وبلاگ مهران نیست.

-استفاده از این مطالب با ذکر منبع مانعی ندارد.